Onbetaalde factuur: Vrederechter schrapt eenzijdig schadebeding op basis van consumentenrecht

De Ambtshalve Toetsing: Een Actieve Rol voor de Rechter in Consumentenzaken

Een centraal element in dit vonnis is de actieve rol die de vrederechter opneemt door de contractvoorwaarden ambtshalve te toetsen. Dit betekent dat de rechter op eigen initiatief, zonder dat de consument hier expliciet om hoeft te vragen, nagaat of de bedingen in de overeenkomst in overeenstemming zijn met de dwingende bepalingen van het consumentenrecht.

De Juridische Grondslag voor Ambtshalve Toetsing

De rechter baseert deze bevoegdheid op een solide juridische fundering. Hoewel de rechter verwijst naar artikel 806 van het Gerechtelijk Wetboek en de notie 'openbare orde', ligt de ware kern in de Europese regelgeving en de daaruit voortvloeiende rechtspraak. De EU-richtlijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten heeft tot doel de consument, als economisch zwakkere en juridisch minder ervaren partij, te beschermen. Het Europees Hof van Justitie heeft in een reeks baanbrekende arresten, waarvan de rechter er enkele citeert (o.a. Oceano Grupo, Cofidis en Pannon), geoordeeld dat de nationale rechter verplicht is om oneerlijke bedingen ambtshalve te toetsen om de doeltreffendheid van de richtlijn te garanderen. Zonder deze actieve rol zou de bescherming van de consument vaak louter theoretisch blijven.

Analyse van het Niet-Wederkerige Schadebeding (Art. VI.83, 17° WER)

De kern van de afwijzing van een deel van de vordering ligt in de analyse van het schadebeding in de algemene voorwaarden van de eiser.

Het Principe van Wederkerigheid

Artikel VI.83 van het Wetboek Economisch Recht (WER) bevat een 'zwarte lijst' van bedingen die in alle omstandigheden als onrechtmatig en dus verboden worden beschouwd in overeenkomsten tussen een onderneming en een consument. Het 17e punt van dit artikel viseert bedingen die "de consument ertoe verbinden zijn verbintenissen na te komen, terwijl de onderneming de hare niet is nagekomen, of waarin de onderneming zich het recht voorbehoudt om eenzijdig te bepalen of de door haar geleverde goederen of verleende diensten met de bepalingen van de overeenkomst overeenstemmen." De rechtspraak en rechtsleer interpreteren dit breed en passen dit ook toe op schadebedingen. Een schadebeding wordt als niet-wederkerig en dus onrechtmatig beschouwd wanneer het wel een forfaitaire vergoeding vastlegt die de consument verschuldigd is bij wanprestatie (bv. laattijdige betaling), maar geen gelijkwaardige vergoeding voorziet ten voordele van de consument wanneer de onderneming haar eigen essentiële verplichtingen (bv. laattijdige levering) niet nakomt.

De Sanctie: Radicale Nietigheid

In casu stelt de rechter vast dat het beding van de eiser eenzijdig is. De sanctie hiervoor is drastisch: het beding is absoluut nietig. Dit betekent dat het geacht wordt nooit te hebben bestaan. De rechter kan het bedrag niet matigen of aanpassen; hij moet het volledig buiten toepassing laten.

De Gevolgen van Nietigheid: Geen Matiging, Geen Vervangende Vergoeding

Het meest leerrijke aspect van dit vonnis is de strikte toepassing van recente Europese rechtspraak over de gevolgen van een onrechtmatig beding.

Het Cruciale Arrest: HvJ 8 december 2022 (C-625/21)

De vrederechter verwijst expliciet naar dit arrest van het Hof van Justitie. Vóór dit arrest bestond er in de Belgische rechtspraak discussie over wat een rechter moest doen na de nietigverklaring van een schadebeding. Sommige rechters kenden, op basis van het gemeen verbintenissenrecht (bv. art. 1226 en 1231 oud Burgerlijk Wetboek), alsnog een 'redelijke' schadevergoeding toe ter compensatie van de schade die de schuldeiser leed door de wanbetaling. Het Hof van Justitie heeft deze praktijk een halt toegeroepen.

Is een schadebeding onrechtmatig, dan kan de onderneming zich niet meer steunen op de bepalingen uit het gemeen overeenkomstenrecht om alsnog een vergoeding te verkrijgen.

De redenering van het Hof is dat de sanctie een afschrikwekkend effect moet hebben. Als een onderneming weet dat een onrechtmatig beding hoogstens wordt gematigd tot een 'redelijk' bedrag, is er geen enkele stimulans om de wet na te leven en eerlijke voorwaarden op te stellen. Door elke vorm van contractuele of vervangende vergoeding te weigeren, wordt het voor ondernemingen economisch nadelig om onrechtmatige bedingen te gebruiken. De enige vergoeding die de schuldeiser dan nog kan claimen, is de wettelijke interest op de hoofdsom.

Praktische Tips en Aandachtspunten

• Voor Ondernemingen: Het is van kapitaal belang om algemene voorwaarden te laten screenen op conformiteit met het consumentenrecht. Zorg ervoor dat schadebedingen en interestclausules expliciet wederkerig zijn. Formuleer een clausule die de consument een gelijkwaardige vergoeding toekent bij wanprestatie door uw onderneming. Het negeren van deze regels leidt niet langer tot matiging, maar tot het volledig verlies van de contractuele vergoeding.
• Voor Consumenten: Wees niet geïntimideerd door hoge schadebedingen en interesten op aanmaningen of in dagvaardingen. De kans is reëel dat deze onrechtmatig zijn. Zelfs als u de hoofdsom verschuldigd bent, kan het lonen om te verschijnen voor de rechter. Zoals dit vonnis toont, zal de rechter de onrechtmatige bedingen zelf schrappen. Bovendien toont het vonnis dat een gemotiveerd verzoek tot een afbetalingsplan vaak wordt ingewilligd.
• Voor Juridische Professionals: Bij het invorderen van B2C-schulden is een voorafgaande controle van de algemene voorwaarden van de cliënt onmisbaar. Het blindelings opnemen van een onrechtmatig schadebeding in een dagvaarding kan leiden tot een gedeeltelijke afwijzing van de vordering en een lagere rechtsplegingsvergoeding, wat de invordering duurder en minder efficiënt maakt.