Wilsonbekwaam en de aanstelling van een bewindvoerder

6 november 2023

Wilsonbekwaamheid en de benoeming van een bewindvoerder is een juridische procedure die nodig kan zijn wanneer iemand niet langer in staat is om zijn of haar eigen beslissingen te nemen, bijvoorbeeld als gevolg van dementie, een verstandelijke beperking of een geestelijke stoornis. In deze tekst zullen we uitleggen hoe deze procedure verloopt en welke rol het vredegerecht hierbij speelt.

Juridisch Kader en Doel

De procedure rondom wilsonbekwaamheid en bewindvoering, vroeger bekend als 'bewindvoering over onbekwamen' of 'gerechtelijke bescherming', is in België geregeld in het Burgerlijk Wetboek, meer specifiek in Boek I, Titel XI "Gerechtelijke bescherming van meerderjarigen". Het doel van deze wetgeving is om de beschermde persoon te ondersteunen en te beschermen, zonder zijn of haar autonomie meer te beperken dan strikt noodzakelijk is. Dit principe staat bekend als het proportionaliteitsbeginsel. De wetgeving streeft ernaar om de persoon zoveel mogelijk zelf te laten beslissen over zaken die hij of zij wel nog aankan. Het is een delicate balans tussen bescherming en respect voor de individuele vrijheid.

De Rol van het Medisch Attest

De eerste stap in de procedure is het aanvragen van een medisch attest waaruit blijkt dat de persoon in kwestie wilsonbekwaam is. Dit attest moet worden opgesteld door een erkend arts en bevat een beschrijving van de medische toestand van de persoon en de redenen waarom hij of zij niet langer in staat is om beslissingen te nemen.

Details en uitleg over het medisch attest

Het medisch attest is de hoeksteen van de gehele procedure. Zonder een deugdelijk medisch attest kan de aanvraag bij het vredegerecht niet in behandeling worden genomen. Dit attest moet aan specifieke vereisten voldoen om rechtsgeldig te zijn. Het attest moet aantonen dat de betrokkene duurzaam of herhaaldelijk niet in staat is om zijn belangen van vermogensrechtelijke of niet-vermogensrechtelijke aard zelf waar te nemen ten gevolge van zijn gezondheidstoestand. De arts die het attest opstelt, moet objectief en onafhankelijk zijn. Dit betekent dat het bij voorkeur een behandelende arts is die de patiënt goed kent, maar die geen familiaire banden heeft met de betrokkene of de aanvrager van de bescherming. Het attest moet gedetailleerd de aard van de aandoening, de invloed ervan op de beslissingsbekwaamheid en de prognose beschrijven. Het is belangrijk dat de arts expliciet vermeldt waarom de betrokkene niet meer in staat is om zelf zijn of haar beslissingen te nemen, en in welke mate. Het attest moet recent zijn, meestal niet ouder dan 14 dagen op het moment van indiening van het verzoekschrift.

Praktische voorbeelden uit de Belgische rechtspraktijk

Stel, mevrouw Jansen (85 jaar) lijdt aan gevorderde Alzheimer. Haar kinderen merken dat ze haar financiën niet meer kan beheren, rekeningen vergeet te betalen en onverstandige aankopen doet. Ze raadplegen haar huisarts, die al jarenlang haar medische geschiedenis kent. De huisarts stelt een gedetailleerd attest op waarin hij de diagnose Alzheimer bevestigt, de symptomen beschrijft die haar beslissingsbekwaamheid aantasten (geheugenverlies, desoriëntatie, verminderd inzicht in financiële zaken) en concludeert dat ze duurzaam wilsonbekwaam is voor het beheer van haar vermogen en haar persoonlijke zaken. Een ander voorbeeld is meneer Peeters (45 jaar) die na een ernstig auto-ongeluk in een coma is geraakt en blijvende hersenschade heeft opgelopen, waardoor hij niet meer in staat is om te communiceren of zelfstandige beslissingen te nemen. Zijn neuroloog zal een attest opstellen dat de ernst van zijn toestand en het permanente karakter van de wilsonbekwaamheid bevestigt.

Relevante wetsartikelen

Artikel 492/1 van het Burgerlijk Wetboek definieert de persoon die beschermd kan worden: "Elke meerderjarige die, wegens zijn gezondheidstoestand, duurzaam of herhaaldelijk niet in staat is om zijn belangen van vermogensrechtelijke of niet-vermogensrechtelijke aard zelf waar te nemen, kan door de vrederechter onder bescherming worden geplaatst." De vereisten voor het medisch attest zijn indirect af te leiden uit dit artikel en worden verder uitgewerkt in de praktijkrichtlijnen voor vrederechters.

Het Verzoekschrift en de Procedure bij het Vredegerecht

Vervolgens kan er een verzoekschrift worden ingediend bij het vredegerecht om de persoon in kwestie wilsonbekwaam te verklaren en een bewindvoerder aan te stellen over zijn of haar persoon en goederen. Dit verzoekschrift moet worden ingediend bij het vredegerecht van de woonplaats van de persoon in kwestie.

Details en uitleg over het verzoekschrift

Het verzoekschrift is het formele document waarmee de procedure bij het vredegerecht wordt opgestart. Het moet voldoen aan een aantal vormvereisten en moet de nodige informatie bevatten. Het verzoekschrift kan worden ingediend door de te beschermen persoon zelf, door een familielid (echtgenoot, wettelijk samenwonende, bloedverwanten in de rechte lijn of in de zijlijn tot de tweede graad), of door de procureur des Konings. In uitzonderlijke gevallen kan ook een derde die een belang aantoont het verzoekschrift indienen. Het is raadzaam om een advocaat te raadplegen voor het opstellen van het verzoekschrift, aangezien kleine fouten tot vertragingen kunnen leiden. Het verzoekschrift moet de identiteit van de te beschermen persoon, de aanvrager, en de voorgestelde bewindvoerder (indien reeds gekend) vermelden. Het moet ook de redenen voor de aanvraag uiteenzetten en de gewenste omvang van de bescherming specificeren (over de persoon, over de goederen, of beide). Bij het verzoekschrift moeten het medisch attest en eventuele andere relevante documenten, zoals een kopie van de identiteitskaart van de te beschermen persoon, worden gevoegd.

Praktische voorbeelden uit de Belgische rechtspraktijk

De dochter van mevrouw Jansen vult het verzoekschrift in. Ze vermeldt hierin de volledige naam, geboortedatum en adres van haar moeder, haar eigen gegevens als aanvrager, en stelt voor dat zijzelf als bewindvoerder wordt aangesteld, of eventueel een professionele bewindvoerder. Ze legt uit dat haar moeder door haar dementie niet langer in staat is om haar financiën te beheren en belangrijke beslissingen te nemen over haar gezondheid en welzijn. Ze voegt het medisch attest van de huisarts toe. Een ander voorbeeld: de curator van een failliet bedrijf ontdekt dat de voormalige zaakvoerder, die lijdt aan een bipolaire stoornis, onverantwoorde uitgaven blijft doen met zijn privévermogen. De curator kan dan, mits hij een belang aantoont en na advies van de procureur, een verzoekschrift indienen om een beschermingsmaatregel aan te vragen voor de voormalige zaakvoerder.

Relevante wetsartikelen

Artikel 492/2 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt wie het verzoekschrift kan indienen. Artikel 492/3 beschrijft de inhoudelijke vereisten van het verzoekschrift, waaronder de vermelding van de identiteit van de te beschermen persoon, de aanvrager, de redenen voor de aanvraag en de gewenste beschermingsmaatregelen. Het verzoekschrift moet worden neergelegd bij de griffie van het vredegerecht van de plaats waar de te beschermen persoon zijn woonplaats of, bij gebreke daaraan, zijn gewone verblijfplaats heeft (Artikel 492/4 BW).

Onderzoek door het Vredegerecht

Het vredegerecht zal vervolgens een onderzoek instellen om te bepalen of de persoon inderdaad wilsonbekwaam is en of er een bewindvoerder moet worden aangesteld. Het onderzoek omvat onder meer een bezoek van een gerechtsdeurwaarder aan de persoon in kwestie, waarbij hij of zij wordt geïnformeerd over de procedure en de mogelijkheid heeft om te reageren.

Details en uitleg over het onderzoek door het vredegerecht

Het onderzoek door het vredegerecht is een cruciale fase waarin de vrederechter de situatie grondig beoordeelt. Na ontvangst van het verzoekschrift en het medisch attest zal de vrederechter een zitting bepalen. De te beschermen persoon, de aanvrager en de voorgestelde bewindvoerder worden voor deze zitting opgeroepen. Het is wettelijk verplicht dat de vrederechter de te beschermen persoon persoonlijk hoort, tenzij dit door zijn gezondheidstoestand onmogelijk is. In dat geval moet de vrederechter dit motiveren. Dit persoonlijk contact is essentieel om de autonomie van de betrokkene te respecteren en te beoordelen welke beslissingen hij of zij nog zelf kan nemen. De vrederechter zal tijdens de zitting vragen stellen over de gezondheidstoestand, de financiële situatie, de woonomstandigheden en de wensen van de betrokkene. De gerechtsdeurwaarder speelt een rol in de betekening van de oproeping en het informeren van de betrokkene over de procedure. De vrederechter kan ook bijkomende informatie opvragen, zoals sociale verslagen, financiële overzichten of een aanvullend medisch onderzoek. Het principe van de meest geschikte en minst ingrijpende bescherming staat centraal: de vrederechter zal altijd proberen een maatregel te kiezen die de autonomie van de persoon zo min mogelijk beperkt. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat geen volledige bewindvoering wordt ingesteld, maar slechts een beperkte vorm van bijstand, of dat bepaalde handelingen nog zelfstandig door de beschermde persoon mogen worden gesteld.

Praktische voorbeelden uit de Belgische rechtspraktijk

De vrederechter roept mevrouw Jansen en haar dochter op voor een zitting. De vrederechter spreekt met mevrouw Jansen en probeert te achterhalen wat haar wensen zijn. Hoewel mevrouw Jansen moeite heeft met het onthouden van recente gebeurtenissen, geeft ze aan dat ze haar dochter vertrouwt en graag wil dat zij haar helpt met de administratie. De vrederechter merkt op dat mevrouw Jansen nog wel in staat is om eenvoudige keuzes te maken, zoals over haar dagelijkse maaltijden of kleding. Hij besluit om een bewindvoerder aan te stellen voor het beheer van haar goederen, maar beperkt de bevoegdheden van de bewindvoerder voor wat betreft haar persoonlijke aangelegenheden, zodat mevrouw Jansen zoveel mogelijk zelf kan beslissen over haar dagelijkse leven. Een ander voorbeeld: een jongvolwassene met een lichte verstandelijke beperking woont zelfstandig, maar heeft moeite met het beheren van zijn budget. De vrederechter stelt in dit geval geen volledige bewindvoering in, maar een bijstand op maat, waarbij een bewindvoerder hem enkel helpt met het betalen van rekeningen en het opstellen van een budgetplan, terwijl de jongvolwassene verder alle beslissingen over zijn leven zelfstandig neemt.

Relevante wetsartikelen

Artikel 492/5 van het Burgerlijk Wetboek beschrijft de oproeping en de hoorzitting van de te beschermen persoon. Dit artikel benadrukt het belang van het principe van de tegenspraak en het recht van de te beschermen persoon om gehoord te worden. Artikel 492/6 BW geeft de vrederechter de mogelijkheid om alle nuttige inlichtingen in te winnen en alle nuttige onderzoeksmaatregelen te bevelen. Dit omvat ook de mogelijkheid om de te beschermen persoon thuis te bezoeken of een bijkomend medisch onderzoek te gelasten. Artikel 492/7 BW bepaalt dat de vrederechter bij zijn beslissing rekening moet houden met de wensen van de te beschermen persoon en het proportionaliteitsbeginsel.

Aanstelling en Taken van de Bewindvoerder

Als het vredegerecht besluit dat de persoon wilsonbekwaam is, zal er een bewindvoerder worden aangesteld. De bewindvoerder zal verantwoordelijk zijn voor het beheren van de persoonlijke en financiële belangen van de persoon in kwestie en zal toezicht houden op zijn of haar welzijn.

Details en uitleg over de aanstelling en taken van de bewindvoerder

De aanstelling van een bewindvoerder is een ingrijpende maatregel, die de vrederechter enkel neemt als er geen minder ingrijpende alternatieven voorhanden zijn, zoals een algemene of zorgvolmacht. De vrederechter zal bij de keuze van de bewindvoerder rekening houden met de wensen van de te beschermen persoon, de familiale banden en de bekwaamheid van de voorgestelde persoon. Vaak wordt een familielid aangesteld (bv. een kind, echtgenoot), maar het kan ook een professionele bewindvoerder zijn (advocaat, notaris, of een gespecialiseerde vzw). De bewindvoerder wordt aangesteld voor een bepaalde duur of voor onbepaalde duur, afhankelijk van de prognose van de wilsonbekwaamheid. De vrederechter bepaalt in de beschikking (het vonnis) zeer nauwkeurig welke bevoegdheden de bewindvoerder krijgt en welke handelingen de beschermde persoon nog zelfstandig mag stellen. De bewindvoerder heeft een dubbele taak: beheer van de goederen (vermogensrechtelijke belangen) en/of beheer van de persoon (niet-vermogensrechtelijke belangen). Bij het beheer van de goederen hoort het betalen van rekeningen, het beheren van bankrekeningen, het indienen van belastingaangiften en in sommige gevallen het verkopen of aankopen van onroerend goed (waarvoor vaak een specifieke machtiging van de vrederechter nodig is). Het beheer van de persoon omvat beslissingen over de verblijfplaats, medische behandelingen (in overleg met de artsen), dagbesteding en sociale contacten. De bewindvoerder is verplicht jaarlijks verslag uit te brengen aan het vredegerecht over zijn beheer. Dit verslag omvat een gedetailleerde financiële rekening en verantwoording, evenals een verslag over de persoonlijke situatie van de beschermde persoon. De vrederechter oefent voortdurend toezicht uit op het functioneren van de bewindvoerder om de belangen van de beschermde persoon te waarborgen.

Praktische voorbeelden uit de Belgische rechtspraktijk

De dochter van mevrouw Jansen wordt aangesteld als bewindvoerder voor zowel de persoon als de goederen van haar moeder. De vrederechter bepaalt dat de dochter alle financiële handelingen mag stellen, zoals het betalen van de huur van het rusthuis, de medische kosten en het beheren van de bankrekeningen. Voor de verkoop van de woning van mevrouw Jansen heeft de dochter een aparte machtiging van de vrederechter nodig. Wat de persoonlijke belangen betreft, beslist de dochter, in overleg met de artsen, over de medische behandelingen van haar moeder. Ze moet echter wel rekening houden met de wensen van haar moeder, voor zover die nog kunnen worden geuit. De dochter dient elk jaar een verslag in bij het vredegerecht, waarin ze alle inkomsten en uitgaven van haar moeder verantwoordt en een update geeft over haar welzijn. Een ander voorbeeld: een bewindvoerder van een persoon met een ernstige verstandelijke beperking vraagt de vrederechter om toestemming voor een specifieke medische ingreep, omdat de beschermde persoon zelf niet in staat is om hiervoor toestemming te geven. De vrederechter zal dan het medisch dossier grondig bekijken en eventueel advies inwinnen bij een onafhankelijke arts voordat hij een beslissing neemt.

Relevante wetsartikelen

Artikel 496 en verder van het Burgerlijk Wetboek regelen de aanstelling en de bevoegdheden van de bewindvoerder. Artikel 497/1 BW beschrijft de taken van de bewindvoerder met betrekking tot de persoon van de beschermde persoon. Artikel 497/2 BW handelt over de taken met betrekking tot de goederen. Artikel 499/1 BW legt de verplichting op aan de bewindvoerder om jaarlijks verslag uit te brengen aan het vredegerecht. Artikel 499/7 BW bepaalt dat de bewindvoerder voor bepaalde handelingen (zoals de verkoop van onroerende goederen of het aangaan van leningen) de voorafgaande machtiging van de vrederechter nodig heeft.

Conclusie

In conclusie, het vredegerecht speelt een belangrijke rol in de procedure om iemand wilsonbekwaam te verklaren en een bewindvoerder aan te stellen. Het is een juridische procedure die nodig kan zijn om de persoon in kwestie te beschermen en ervoor te zorgen dat zijn of haar belangen op de juiste manier worden behartigd. Het is belangrijk om een ervaren jurist te raadplegen om u bij te staan tijdens dit proces.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Kan de beschermde persoon nog zelf beslissingen nemen na de aanstelling van een bewindvoerder?

Ja, in principe wel. De wetgeving inzake gerechtelijke bescherming streeft ernaar om de autonomie van de beschermde persoon zoveel mogelijk te respecteren. De vrederechter bepaalt in de beschikking (het vonnis) welke handelingen de beschermde persoon nog zelfstandig mag stellen en voor welke handelingen de bewindvoerder bevoegd is of bijstand moet verlenen. Het is dus geen "alles of niets"-scenario. Afhankelijk van de mate van wilsonbekwaamheid, kan de beschermde persoon nog steeds beslissen over zaken zoals dagelijkse uitgaven, sociale contacten, of zelfs bepaalde medische behandelingen, zolang de vrederechter dit niet expliciet heeft uitgesloten.

Wat is het verschil tussen een algemene volmacht en een gerechtelijke bescherming?

Een algemene volmacht (of zorgvolmacht) is een document dat iemand opstelt terwijl hij nog wilsbekwaam is, waarin hij een vertrouwenspersoon (de lasthebber) aanduidt om zijn belangen te behartigen mocht hij in de toekomst wilsonbekwaam worden. Dit is een preventieve maatregel en werkt buiten de rechter om. Gerechtelijke bescherming daarentegen is een procedure die door het vredegerecht wordt ingesteld wanneer iemand reeds wilsonbekwaam is en geen zorgvolmacht heeft opgesteld, of wanneer de zorgvolmacht onvoldoende blijkt te zijn. De vrederechter beslist dan over de aanstelling en de bevoegdheden van de bewindvoerder.

Wie kan een bewindvoerder worden en hoe wordt deze gekozen?

Een bewindvoerder kan een familielid zijn (echtgenoot, wettelijk samenwonende, bloedverwanten tot in de tweede graad), of een professionele bewindvoerder (advocaat, notaris, of een gespecialiseerde vzw). De vrederechter houdt bij de keuze rekening met de wensen van de te beschermen persoon (indien nog mogelijk), de familiale banden, de bekwaamheid van de voorgestelde persoon en de complexiteit van het beheer. Het belang van de te beschermen persoon staat altijd voorop. De vrederechter kan ook een voorkeur voor een bewindvoerder die in een zorgvolmacht werd aangeduid, volgen.

Wat zijn de kosten verbonden aan een gerechtelijke bescherming?

De kosten omvatten griffierechten, de kosten voor het medisch attest en eventueel de kosten voor een advocaat. De bewindvoerder heeft recht op een jaarlijkse vergoeding, die wettelijk is vastgelegd en afhankelijk is van het vermogen van de beschermde persoon. Deze vergoeding wordt betaald vanuit het vermogen van de beschermde persoon. De vrederechter controleert deze kosten en vergoedingen jaarlijks bij de goedkeuring van het verslag van de bewindvoerder.

Hoe lang duurt een gerechtelijke bescherming en kan deze worden stopgezet?

Een gerechtelijke bescherming kan voor onbepaalde duur worden ingesteld, vooral bij chronische aandoeningen zoals dementie. Echter, als de gezondheidstoestand van de beschermde persoon verbetert en hij opnieuw wilsbekwaam wordt, kan de bescherming worden herzien of stopgezet. Hiervoor is opnieuw een medisch attest en een verzoekschrift aan het vredegerecht nodig. De vrederechter zal dan een nieuw onderzoek instellen en beslissen of de bescherming kan worden opgeheven of aangepast.

Welke rol speelt het medisch attest bij de aanvraag van een gerechtelijke bescherming?

Het medisch attest is een cruciaal document bij de aanvraag van een gerechtelijke bescherming in België. Het moet opgesteld worden door een arts die de betrokkene onderzocht heeft en moet de gezondheidstoestand en de mate van wilsonbekwaamheid gedetailleerd beschrijven. Dit attest dient als bewijs voor de vrederechter om te beoordelen of de aanvraag gerechtvaardigd is en welke de omvang van de beschermingsmaatregel moet zijn, conform artikel 492/1 van het Burgerlijk Wetboek.

Kan de beschermde persoon bezwaar maken tegen de aanstelling van een bewindvoerder of tegen diens handelingen?

Ja, de beschermde persoon heeft het recht om bezwaar te maken. Hij of zij kan zelf, of via een advocaat, het Vredegerecht verzoeken om de aanstelling van de bewindvoerder te herzien of om specifieke handelingen van de bewindvoerder te betwisten. De vrederechter zal steeds de beschermde persoon horen, tenzij dit onmogelijk is gelet op diens gezondheidstoestand, om diens standpunt in overweging te nemen bij de besluitvorming.

Wat zijn de verantwoordelijkheden van een bewindvoerder jegens de beschermde persoon?

De bewindvoerder heeft een zorgvuldige en loyale taak. De belangrijkste verantwoordelijkheden omvatten het beheer van het vermogen en/of de persoon van de beschermde persoon, het jaarlijks afleggen van rekening en verantwoording aan de vrederechter, en het handelen in het belang van de beschermde persoon. Dit omvat onder meer het zorgen voor adequate huisvesting, medische zorg en het behoud van sociale contacten, alles conform de specifieke opdracht in de beschermingsbeschikking.

Wat gebeurt er als de bewindvoerder zijn taken niet goed uitvoert of misbruik pleegt?

Indien de bewindvoerder zijn taken niet correct uitvoert of misbruik maakt van zijn positie, kan de vrederechter ingrijpen. Elke belanghebbende, inclusief de beschermde persoon zelf, kan een klacht indienen bij het Vredegerecht. De vrederechter kan dan besluiten tot schorsing of ontslag van de bewindvoerder en eventueel een nieuwe bewindvoerder aanstellen, na onderzoek van de feiten en conform de procedure voorzien in het Gerechtelijk Wetboek.

Kan een zorgvolmacht nog worden geactiveerd als er al een gerechtelijke bescherming loopt?

Nee, zodra een gerechtelijke bescherming is ingesteld door de vrederechter, verliest een eerder opgestelde zorgvolmacht in principe haar werking voor de zaken die onder de bescherming vallen. De rechterlijke beslissing primeert. De vrederechter kan echter wel rekening houden met de wensen die in de zorgvolmacht zijn uitgedrukt bij de invulling van de beschermingsmaatregel en de keuze van de bewindvoerder, indien dit in het belang van de beschermde persoon is.